facebook

Zakres korzystania z dóbr niematerialnych określany jest przez pola eksploatacji, które determinują warunki transakcji handlowych. Stanowią one swego rodzaju główny miernik wartości utworu z uwagi na umożliwienie zgodnie z prawem eksploatacji ekonomicznej. Związane jest to z zaspokajaniem potrzeb kręgu odbiorców i dlatego też specyfikacja pól eksploatacji bierze pod uwagę grupę docelową jako marketingowy wektor strategii przy korzystaniu z własności intelektualnej (np. design ).

Uwarunkowania techniczne pól eksploatacji nie zawsze świadczą o powstaniu odrębnej formy korzystania. Dzieje się tak, gdy następuje zmiana technologiczna i na przykład zmiana nośnika nie tworzy nowej grupy docelowej odbiorców, lecz służy jedynie poprawie jakości odbioru – tak stało się w przypadku zastąpienia kaset video przez płyty DVD. W orzeczeniu BGH z dnia 14 lutego 2005 w sprawie 1 BvR 240/04 uznano, iż nie jest to nowa forma eksploatacji, ponieważ nie wykazuje ona odrębności finansowej.

W sytuacji wypierania z rynku mniej doskonalszego technologicznie nośnika faktycznie taka interpretacja w jasny sposób zestawia formę eksploatacji z realiami rynkowymi. Zupełnie inna sytuacja jawi się w momencie, gdy różne technicznie nośniki istnieją obok siebie równolegle (pomimo, iż historycznie przechodziły fazy wycofania rynkowego i zastępowania doskonalszym środkiem technologicznym).

Odrębne pole eksploatacji będzie stanowić wydanie muzyczne na vinylu w stosunku do jednoczesnej eksploatacji na płycie DVD – taki zarys sytuacji tworzy się na podstawie specyfiki odrębnych grup klienckich. W tym przypadku uwarunkowania technologiczne kreują odrębne szanse sprzedażowe – płytą CD będzie zainteresowany na przykład klient chcący posłuchać muzyki na systemie dźwiękowym w zaciszu swojego domu, natomiast płytą winylową będzie zainteresowany zawodowy DJ, który grając w klubie muzycznym korzysta z gramofonów (założenie to jest dużym uproszczeniem, które jednak pokazuje istnienie odrębności eksploatacji ekonomicznej).

Jedynie polskie ustawodawstwo zawiera sformułowanie „pola eksploatacji”. Przykładowo niemiecki system prawny posługuje się innym nazewnictwem („sposób korzystania”). Z kolei francuskie prawo dzieli korzystanie z utworu na dwie podstawowe kategorie: prawo reprodukcji i prawo prezentacji utworu publiczności. Polski ustawodawca podzielił pola eksploatacji na trzy grupy (art. 50 pr. aut.):

1) w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną

techniką egzemplarzy utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną,

zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;

2) w zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono

– wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy;

3) w zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt 2

– publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz

nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu w taki

sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez

siebie wybranym.

Katalog ten nie jest zamknięty, a sposób korzystania ustalony umownie podlega zasadzie specyfikacji, gdzie należy uściślić zakres korzystania. Oznacza to, iż umowę można formułować dowolnie. Jednakże pamiętajmy, aby jasno wynikał z niej zakres korzystania z utworu. Wymienienie przez polskiego ustawodawcę większej ilości pól niż na przykład w prawie francuskim w dobry sposób daje wskazówkę przy podziale praw majątkowych.

Słuszna wydaje się opinia Piotra Ślęzaka, iż konstruowanie w umowach przez podmioty eksploatujące jak najszerszego zakresu korzystania jest tylko pozornie korzystne, ponieważ „wąskie pola ułatwiają konstruowanie monopolu na korzystanie z utworu w konkretnym zakresie oraz dochodzenia roszczeń w przypadku naruszenia praw autorskich”. Choć oczywiście szerokie ujęcie pola eksploatacji może działać niekorzystnie na rzecz twórców w przypadku braku możliwości udowodnienia rzeczywistego zamiaru stron. Pamiętajmy o przemyślanym opisaniu w umowach pól eksploatacji, ponieważ jest to kluczowy czynnik determinujące możliwość korzystania z utworów.